Abstract
el-İktisâd fi’l-İ‘tikâd Bağlamında Gazzâlî Düşüncesinde Tekfir Sınırı ve Fırkaların Tasnifi
İslam düşünce tarihinin en kritik kırılma noktalarından biri olan tekfir meselesi, Ebû Hâmid el-Gazzâlî’nin el-İktisâd fi’l-İ‘tikâd adlı eserinde özgün bir metodolojik zemine oturtulmuştur. Bu çalışma, Gazzâlî’nin anılan eserinde geliştirdiği on aşamalı kavramsal analiz ve altı mertebeli fırka tasnifi üzerinden tekfirin sınırlarını ve uygulama koşullarını incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, Gazzâlî’nin taassubât olarak nitelediği şer’î dayanaktan yoksun keyfî dışlama ve usulsüz tecrit, tekfiri kesin ilke temelinde nasıl yeniden tedvin ettiği irdelenmektedir. Müellif, tekfiri basit bir inanç itiraz ve cevap olmaktan çıkarıp; can ve mal dokunulmazlığının son bulması gibi ağır hukukî sonuçlar doğuran fıkhî bir nazar olarak tanımlamıştır. Çalışmanın temel bulgularına göre Gazzâlî, tekfirin yegâne meşru gerekçesini peygamberin getirdiği haberi kasten yalanlama olarak belirlemiştir. Bu bağlamda, te’vîl hatasına düşen Mu‘tezile ve Müşebbihe gibi İslam içi fırkaları, niyetlerindeki sadakat ve yalanlama mazeretlerinden uzak durmaları hasebiyle İslam dairesinde mütalaa etmiştir. Buna karşın, haşr-i ecsâd ve ilm-i ilahî gibi konularda nassın açık muradını sarsan filozofların tutumunu hezeyân ve fasit mazeret kategorisinde değerlendirerek tekfiri bir zorunluluk olarak görmüştür. Gazzâlî’nin bin kâfiri hayatta bırakmanın, bir Müslüman'ın kanını haksız yere dökmekten daha evla olduğu yönündeki ihtiyat ilkesi, onun teolojik denge arayışının merkezinde yer almaktadır. Netice itibarıyla bu çalışma, Gazzâlî’nin ilmî ihtiyat ve usûlî disiplin yoluyla inşa ettiği teolojik barış alanının, günümüz İslam dünyasındaki radikal dışlayıcı eğilimlere karşı sunduğu metodolojik çözümleri ve itidal tasavvurunu ortaya koymaktadır.
Keywords
Gazzâlî, el-İktisâd fi’l-İ‘tikâd, Tekfir Mertebeleri, Tekzîb ve Te’vîl, İhtiyat İlkesi, İslam içi Fırkalar.
